Etyka powinności i obowiązku Immanuela Kanta, imperatyw kategoryczny
Kant jest ojcem XIX- i XX-wiecznej filozofii człowieka. Opisuje go jako istotę wolną i posiadającą wolę oraz racjonalną. Wola wg Kanta to zdolność do postępowania zgodnie z subiektywnymi prawami. Zwierzę woli nie posiada, tj. podporządkowane jest jedynie obiektywnym, ogólnym prawom przyrody, przejawiającym się np. w instynkcie samozachowawczym. Człowiek posiada wolę, może więc formułować własne zasady postępowania (a więc prawa subiektywne, indywidualne).
* Kantowska etyka tkwi głęboko w jego koncepcjach epistemologicznych! [KLIK!]
Imperatywy
Obok woli występuje jednak pierwiastek racjonalny. Rozum może — wg Kanta — zdominować wolę. Czyni to formułując nakazy — imperatywy. Imperatyw jest więc formułą nakazu narzuconego woli przez rozum. Dzieli je Kant na dwa rodzaje:
- imperatyw hipotetyczny, który cel nakazu zawiera poza nakazem;
- imperatyw kategoryczny, którego cel zawarty jest w nim samym.
Zdecydowana większość imperatywów ma charakter hipotetyczny. Łatwo je rozpoznać, gdyż wymagają one dookreślenia celu. Przykład: nie jedz więcej, bo chcesz schudnąć. Imperatyw nie jedz jest imperatywem hipotetycznym, gdyż nie zawiera w sobie celu, niejedzenie nie jest celem samym w sobie (bardzo charakterystyczny dla Kanta zwrot!). Dlatego trzeba dodać po nim uzasadnienie: bo chcesz schudnąć. Imperatyw tego typu nie ma charakteru uniwersalnego i bezwzględnego. Nie zawsze da się powszechnie stosować (dla tego przykładu powszechne stosowanie imperatywu skończyłoby się wyginięciem rodzaju ludzkiego). Ma charakter lokalny, sytuacyjny. W określonej sytuacji może być słuszny, w innej już niekoniecznie.
Imperatyw kategoryczny musi być sformułowany w taki sposób, by nie trzeba było dodawać doń uzasadnienia, żeby w sobie zawierał cel sam w sobie. Najbardziej znana, ogólna wersja Kantowskiego imperatywu kategorycznego brzmi: Postępuj tylko według takiej maksymy, dzięki której możesz zarazem chcieć, żeby stała się powszechnym prawem. W formule tej nakaz (a więc cała formuła) zawiera w sobie cel (żeby stała się powszechnym prawem). Nie wymaga on więc dodatkowego uzasadnienia, dostarcza uniwersalnego kryterium dokonywania wyborów etycznych.
* Etyka niezależna Tadeusza Kotarbińskiego [KLIK!]
Nie jest to ostateczna wersja imperatywu kategorycznego. Imperatyw ma zawierać w sobie cel sam w sobie. Nawet chęć uczynienia odpowiedniego postępowania prawem powszechnym nie jest czystym celem samym w sobie, zawiera w sobie jeszcze inny cel — człowieka. Człowiek jest jedynym celem, który może być pełnym celem samym w sobie, jest wystarczającym uzasadnieniem postępowania. Zawarte w ogólnym imperatywie kategorycznym powszechne wartościowe zasady postępowania nie służą wszak niczemu innemu, jak ochronie wartości człowieka, co nie wymaga żadnego uzasadnienia. Człowiek jest wystarczającym uzasadnieniem etycznego i wartościowego postępowania. Imperatyw kategoryczny w wersji ostatecznej brzmi: Postępuj zawsze tak, abyś używając człowieczeństwa używał go zawsze zarazem jako celu, nie tylko jako środka.
Imperatyw ten jest najwyższą zasadą postępowania. Kant, formułując go w Uzasadnieniu metafizyki moralności, zdawał sobie sprawę z jego aprioryczności, która wynika 1) z ogólności nakazu i 2) z jego nadrzędności. Nie może być nadrzędne i bezwzględne coś — twierdzi — co wynika z doświadczenia, gdyż doświadczenie musi być ograniczone i nie prowadzi do bezwzględnych rozstrzygnięć (tzw. problem indukcji). Nie możemy na przykład zbadać wszystkich ludzi by sprawdzić, czy na pewno są wartością uzasadniającą etyczne postępowanie. Dlatego też Kant uznał swój imperatyw za ideę pochodzącą z rozumu.
Powinność
Wróćmy do definicji imperatywu. Imperatyw jest formułą nakazu narzuconego woli przez rozum. Imperatyw musi być narzuconym nakazem, inaczej nie jest imperatywem. Jeżeli czyn wynika z woli, jeżeli czynimy coś, gdyż jest to dla nas miłe i przyjemne, to dla Kanta nie jest to żadna etyka. To po prostu wyraz naszej woli. Etyczność zaczyna się, gdy rozum narzuci woli postępowanie, które z samej woli nie wynika. Etyczne jest „bo powinienem”, nie „bo chcę”. Innymi słowy, etyczne jest wyciągnięcie ręki do starego, brudnego i nieprzyjemnego dla wszystkich zmysłów psa, a pomoc ładnej, szczupłej i miłej sąsiadce jest niczym więcej jak po prostu aktem woli. Imperatyw i jest realizacją poczucia uniwersalnego obowiązku, przejawem wyższości obiektywnych praw człowieka nad prawami subiektywnymi. Stąd etykę Kanta nazywamy mianem etyki powinności, a zapoczątkowaną przez niego tradycję etyką deontologiczną.
* Jak człowiek współczesny odnosi się do odpowiedzialności? [KLIK!]
Odpowiedzialność
Etyka Kanta jest również etyką autonomii, zakłada ona, że wola jest wolna i nieprzymuszona, rozum zaś nie powinien być ograniczany bardziej, niż jest ograniczony z swej istoty. Za wolnością podąża u Kanta pojęcie odpowiedzialności. Nie ma odpowiedzialności bez wolności, nie można być sądzonym za czyny, które popełniono wbrew własnej woli. O wolności szerzej wspomnę przy okazji filozofii społecznej Kanta.
Nawiązania, kontynuacje
Kantowska wizja człowieka doczekała się licznych krytycznych kontynuatorów. Warto wspomnieć min. o egzystencjalistach czy personalistach. Na poziomie aksjologicznym Kanta kontynuował Max Scheler, na fenomenologicznym Edmund Husserl. Krytycznie obszedł się z nim Hegel i tradycja idealizmu niemieckiego, którą Kant zapoczątkował.
Zobacz też:
