Epistemologia Immanuela Kanta
Wśród najwybitniejszych umysłów nazwisko Kant zapisane jest złotymi zgłoskami. Nie ma wątpliwości, że był on najbardziej wpływowym filozofem przynajmniej od czasu Kartezjusza, a może nawet Arystotelesa. Zrewolucjonizował trzy wielkie podpory, na którym zbudowany jest gmach filozofii: epistemologię, ontologię i etykę-antropologię-filozofię społeczną. W tym tekście postaram się przybliżyć podstawy jego epistemologii, jako konieczne do zrozumienia kantowskiej etyki i filozofii społecznej.
* Kantowska epistemologia wywiera duży wpływ na jego koncepcję etyczną! [KLIK!]
Źródła
Kant tworzył u schyłku Oświecenia w Prusach Książęcych, prowincji Królestwa Prus, za panowania Fryderyka II Wielkiego. Lepiej trafić nie mógł. Prusy w tamtym okresie były jednym z najbardziej przyjaznych filozofii i wolnej myśli krajów, o w miarę liberalnym ustroju i rządach państwa prawa. Można było uprawiać w nich filozofię bez lęku, że kler lub inni przedstawiciele starego porządku doprowadzą do aresztowania myśliciela lub innych represji w niego wymierzonych. Kant tworzył pod wpływem Jana Jakuba Rousseau (w sferze filozofii politycznej) i Davida Hume'a (epistemologia). Jego filozofia transcendentalna określana jest często jako trzecia droga, odpowiedź na spór pomiędzy empiryzmem i racjonalizmem (szerzej).
Przewrót kopernikański
Etyka i filozofia społeczna Kanta zatopiona jest głęboko w całej filozofii niemieckiego myśliciela. Ogłosił on dokonanie tzw. przewrotu kopernikańskiego w filozofii. Tak jak Kopernik odwrócił kierunek myślenia (przekonanie o Słońcu kręcącym się wokół nieruchomej Ziemi przekształcił się na przekonanie odwrotne), tak Kant odwrócił kierunek poznania. Przed przewrotem sądzono, że przedmiot poznania w jakiś sposób trafia do podmiotu, który albo zdobywa wiedzę w akcie dedukcji, albo chłonie ją z czystego doświadczenia. Racjonaliści wierzyli w siłę racjonalnej dedukcji, zaś empiryści mieli podstawy by uważać, że jedynie poznanie zmysłowe jest obiektywne bądź wartościowe. Kant odwrócił ten kierunek, jego zdaniem to podmiot sięga po przedmiot. Wiedza pochodzi z doświadczenia, które jest strukturalizowane przez rozum. Mamy więc do czynienia z swoistym pomieszaniem empiryzmu (doświadczenie) i racjonalizmu (strukturalizowanie i porządkowanie przez rozum). Kant mówi o dwunastu podstawowych kryteriach, wedle których rozpoznajemy struktury rzeczywistości (lub je tworzymy), wspomina między innymi o skutku, materii itp., oraz dwóch intuicjach, ideach wrodzonych rozumu: czasie i przestrzeni. Każdemu obiektowi poznania przypisujemy kształt, przyczynę, materię z której powstał itp., poznanie zaś umieszczamy w ramach czasowych i przestrzennych.
Zjawisko i rzecz sama w sobie
Tak postawiona kwestia poznania ma swoje następstwa ontologiczne. Oprócz rzeczy samej w sobie, czyli tego, co istnieje obiektywnie (ołówek), muszą istnieć obrazy rzeczy, które istnieją subiektywnie (wyobrażenie ołówka, obraz ołówka). Kant określa je terminami łacińskimi (noumen i fenomen) lub niemieckimi (analogicznie Dinge an sich — rzecz i die Erscheinung — zjawisko). Ołówek leżący na biurku jest rzeczą. Jeżeli spojrzymy na ten ołówek i go zobaczymy, to powstały w naszej głowie obraz ołówka jest już wyobrażeniem, istnieje inaczej niż ołówek jako rzecz. Niemiecki termin Erscheinung pochodzi od scheinen — zdawać się, jawić się (analogiczny źródłosłów ma polskie zjawisko). Widzimy coś, co zdaje się być, jawi się jako będące. Pozostaje jednak jedynie zjawiskiem. Porównać to można do filmu wyświetlanego na ekranie. Widzimy krzesło, nie możemy jednak na nim usiąść. Widzimy obraz (fenomen), nie mając dostępu do rzeczy samej w sobie (noumen).
Podział zdań
Kant podzielił zdania wyrażające wiedzę, wedle formy i treści (analityczne i syntetyczne) oraz źródeł (aprioryczne — formułowane bez doświadczenia, aposterioryczne — formułowane na podstawie doświadczenia). Zdania analityczne nie przydają nowej wiedzy, analizują wiedzę już posiadaną (np. analizując definicje). Przeciwnie zdania syntetyczne, one orzekają coś nowego. Większość zdań o rzeczywistości musi więc być zdaniami syntetycznymi aposteriorycznymi, gdyż orzekają coś o świecie i czynią to na podstawie empirycznej. Z kolei kolejne działania matematyczne zmierzające do rozwiązania zadania będą zdaniami syntetycznymi (rozwijającymi stan wiedzy) apriorycznymi (nieopartymi na doświadczeniu lecz na prawach matematyki i logiki).
Współczesne wątki kantowskie w epistemologii
Kant powraca dziś w dwóch szerokich kontekstach. Na jego rozróżnienie pomiędzy fenomenem a noumenem powołują się fizycy kwantowi twierdząc, że fizyka kwantowa jest odzwierciedleniem tego podziału. Z form makroświata (odpowiednika fenomenu) wcale nie wynika, że struktura mikroświata (odpowiednik noumenu) jest taka sama. Okazuje się, że wręcz przeciwnie, mikroświat charakteryzuje się zupełnie innymi własnościami. Ich poznanie jest trudniejsze z tego względu, że próbujemy je określić tą samą drogą, którą określamy właściwości świata makro. Mikroświat próbujemy strukturyzować podobnie jak makroświat.
Na Kanta często powołuje się również w kontekście zadania nauki, które określił. Zdaniem filozofa, rozum powinien wychodzić ku rzeczywistości świadom praw rządzących nim i przyrodą. Fizycy — twierdzi Kant — rozumieją przyrodę nie dlatego, że badają jej konkrety, lecz dzięki prawom przyrody, które dedukują. Jedne ze współczesnych problemów epistemologii brzmi: na ile fizyka opisuje świat, a na ile opisuje jedynie model świata; czy spory naukowców są sporami o spójność teorii z rzeczywistością czy o spójność samych teorii; czy posiadamy algorytm wyboru pomiędzy dwoma równie sprawnymi teoriami? Mówiąc Kantem: na ile obracamy się wśród rzeczy, na ile wśród zjawisk? Skąd wiemy, że aktualnie nadawane przez rozum struktury są właściwe i wiarygodne? Jeżeli mamy wybór pomiędzy dwoma punktami widzenia, który wybrać? I, w końcu, czy przyroda poddaje się pełnemu opanowaniu przez rozum?
W następnych notkach przedstawię zarys kantowskiej etyki i filozofii społecznej.
Zobacz też:
